سفر به دشت کوزه ها: راز سر به مُهر لائوس - مجله سیاران

برای دریافت مشاوره و خدمات تخصصی گردشگری و سفر به سراسر دنیا با مجری مستقیم تورهای مسافرتی و گردشگری همراه باشید.

معرفی کلی: دشت کوزه‌ها چیست؟

دشت کوزه‌ها یک چشم‌انداز باستانی است که از بیش از 2100 کوزه سنگی تشکیل شده که در بیش از 90 محوطه در سراسر استان شیانگ خوانگ پراکنده شده‌اند. این کوزه‌ها که به صورت خوشه‌ای یافت می‌شوند، از نظر تعداد در هر محوطه متفاوت هستند؛ برخی سایت‌ها تنها چند کوزه دارند، در حالی که برخی دیگر میزبان صدها کوزه هستند.

• ویژگی‌های کوزه‌ها:
  • جنس: این کوزه‌ها از سنگ‌های مختلفی مانند ماسه‌سنگ، گرانیت، کنگلومرا (سنگ جوش)، برش (breccia) و سنگ آهک تراشیده شده‌اند. ماسه‌سنگ متداول‌ترین ماده مورد استفاده بوده است.
  • اندازه و وزن: ابعاد کوزه‌ها بسیار متنوع است و ارتفاع آن‌ها از یک تا سه متر متغیر است. وزن برخی از این کوزه‌های غول‌پیکر به 14 تن نیز می‌رسد.
  • شکل: اکثر کوزه‌ها استوانه‌ای شکل هستند و معمولاً قسمت پایینی آن‌ها پهن‌تر از قسمت بالایی است. بسیاری از آن‌ها دارای لبه‌ای در دهانه هستند که نشان می‌دهد احتمالاً درپوش داشته‌اند. با این حال، تعداد کمی درپوش سنگی پیدا شده است، که این نظریه را تقویت می‌کند که شاید درپوش‌ها از مواد فاسدشدنی مانند چوب ساخته شده بودند. تنها کوزه‌ای که به همراه درپوش اصلی‌اش یافت شده، در سایت شماره 1 قرار دارد.

فرآیند ساخت و حمل: یک شاهکار مهندسی باستانی

یکی از بزرگترین رازهای دشت کوزه‌ها، چگونگی ساخت و جابجایی این سازه‌های عظیم با ابزارهای باستانی است. تحقیقات باستان‌شناسی و تجربی، فرآیند پیچیده مهندسی آن‌ها را تا حدودی روشن کرده است.

• استخراج و تراش: باستان‌شناسان معتقدند کوزه‌ها مستقیماً از دل صخره‌ها و معادن سنگی که در نزدیکی محوطه‌ها شناسایی شده‌اند، تراشیده شده‌اند. برای مثال، یک معدن بزرگ در منطقه‌ای به نام «فو کنگ» (Phu Kheng) صدها کوزه نیمه‌کاره را در خود جای داده است. تحلیل‌ها نشان می‌دهد سنگ کوزه‌های «سایت 1» از معدنی در فاصله 8 کیلومتری آورده شده است. فرآیند استخراج احتمالاً شامل جدا کردن بلوک‌های سنگی با استفاده از ابزارهای آهنی بوده است. اگرچه تصور می‌شد ابزار آهنی ضروری است، اما تحقیقات تجربی نشان داده که ساخت کوزه‌ها با ابزارهای برنزی نیز کارایی بالایی داشته است.

• معمای حمل و نقل: حمل کوزه‌هایی با وزن چندین تن یکی از بزرگترین معماها باقی مانده است. هیچ مدرک باستان‌شناسی قطعی در این مورد وجود ندارد، اما نظریه‌های اصلی شامل استفاده از غلتک‌های چوبی یا سورتمه است که توسط نیروی انسانی یا حیوانات کشیده می‌شدند. این فرآیند بدون شک نیازمند سازماندهی اجتماعی قابل توجه، برنامه‌ریزی لجستیکی پیشرفته و توانایی بسیج نیروی کار هماهنگ بوده است که خود گواهی بر وجود یک ساختار اجتماعی منسجم است.

رازهای تاریخی و باستان‌شناسی

هویت سازندگان این کوزه‌ها و هدف اصلی آن‌ها همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد، اما تحقیقات باستان‌شناسی در طول یک قرن، به تدریج پرده از این رازها برداشته است.

پژوهش‌های پیشگامانه: مادلن کولانی و نظریه تدفینی (دهه 1930)

نخستین تحقیقات گسترده توسط باستان‌شناس فرانسوی، مادلن کولانی (Madeleine Colani)، در دهه 1930 انجام شد. او با حفاری در داخل و اطراف کوزه‌ها، بقایای انسانی سوخته، دندان، مهره‌های شیشه‌ای، ابزارهای آهنی و برنزی و قطعات سفال را کشف کرد. او همچنین غاری را در نزدیکی محوطه شماره 1 با دیواره‌های سیاه شده و دو دهانه دودکش مانند پیدا کرد که به عنوان یک کوره مرده‌سوزی باستانی شناسایی شده است. بر این اساس، او نتیجه گرفت که دشت کوزه‌ها یک گورستان بزرگ متعلق به عصر آهن بوده است.

تحقیقات نوین: بازنگری در قدمت و آیین‌های پیچیده

تحقیقات جدید از دهه 1990 به رهبری دکتر داگالد او ریلی (Dougald O'Reilly) با استفاده از فناوری‌های نوین، درک ما را از این محوطه متحول کرد.

• قدمت بسیار بیشتر کوزه‌ها: با استفاده از روش تاریخ‌گذاری لومینسانس نوری (OSL)، مشخص شد که کوزه‌ها بسیار قدیمی‌تر از تصورات پیشین هستند و زمان قرارگیری آن‌ها به اواخر هزاره دوم پیش از میلاد (1240 تا 660 ق.م) بازمی‌گردد.
• فاصله زمانی طولانی: تاریخ‌گذاری رادیوکربن روی بقایای اسکلتی نشان داد که فعالیت‌های تدفینی عمدتاً بین قرون 9 تا 13 میلادی رخ داده است. این فاصله زمانی عظیم نشان می‌دهد که این محوطه‌ها برای دوره‌ای بسیار طولانی، احتمالاً توسط فرهنگ‌های مختلف، اهمیت آیینی خود را حفظ کرده بودند.
• شیوه‌های تدفین پیچیده‌تر: حفاری‌های جدید سه نوع تدفین متمایز را آشکار کرد: تدفین اولیه اسکلت کامل، تدفین ثانویه بقایای استخوانی (هم سوزانده شده و هم نشده) و تدفین نوزادان در کوزه‌های سفالی کوچکتر. یک فرضیه این است که اجساد برای مدتی در کوزه‌ها قرار داده می‌شدند تا گوشت آن‌ها تجزیه شود و سپس استخوان‌ها برای دفن ثانویه جمع‌آوری می‌شدند.

فراتر از تدفین: شواهدی از یک جامعه پیچیده

یافته‌های باستان‌شناسی تصویری از یک جامعه پیشرفته با ساختار اجتماعی طبقه‌بندی شده را ترسیم می‌کنند.

• ساختار اجتماعی: تنوع در شیوه‌های تدفین و تفاوت در اندازه و کیفیت ساخت کوزه‌ها، نشان‌دهنده وجود یک جامعه پیچیده با سلسله مراتب اجتماعی است. به نظر می‌رسد کوزه‌های بزرگتر و خوش‌تراش‌تر برای افراد بلندپایه جامعه استفاده می‌شده‌اند.
• صنایع دستی و زندگی روزمره: در کنار کوزه‌ها، ابزارهای آهنی و برنزی، چاقو، جواهرات، دوک‌های نخ‌ریسی، گوشواره‌ها و وزنه‌های سرامیکی کشف شده است که نشان‌دهنده وجود صنایع دستی تخصصی مانند تولید پارچه و فلزکاری است.
• هنر و نمادگرایی: یکی از یافته‌های منحصربه‌فرد، حکاکی یک نقش برجسته شبیه به انسان یا "قورباغه‌مرد" بر روی یکی از کوزه‌ها در سایت شماره 1 است. این نقش که قدمت آن به 500 قبل از میلاد تا 200 میلادی تخمین زده می‌شود، شباهت‌هایی با نقاشی‌های صخره‌ای در گوانگشی چین دارد.

مرکز تجارت باستانی

موقعیت استراتژیک دشت کوزه‌ها و یافته‌های غیربومی، نقش این منطقه را به عنوان یک مرکز تجاری مهم در عصر آهن برجسته می‌کند.

• شواهد تجاری: کشف مهره‌های شیشه‌ای رنگی و مهره‌هایی از جنس عقیق (کارنلین) و اشیاء برنزی که مواد اولیه آن‌ها در منطقه یافت نمی‌شود، حاکی از آن است که این تمدن در شبکه‌های تجاری گسترده‌ای مشارکت داشته است.
• چهارراه فرهنگی: موقعیت دشت کوزه‌ها در یک چهارراه تاریخی، تبادل فرهنگی و تجاری را بین سیستم‌های فرهنگی عمده عصر آهن در جنوب شرقی آسیا (سیستم رودخانه سرخ-خلیج تونکین و سیستم مون-مکونگ) تسهیل می‌کرده است. توزیع محوطه‌های حاوی کوزه‌ها احتمالاً با مسیرهای تجاری زمینی که چین، ویتنام و هند را به هم متصل می‌کردند، مرتبط بوده است.

افسانه‌ها و نظریه‌های جایگزین

اگرچه نظریه تدفینی قوی‌ترین پشتوانه علمی را دارد ، افسانه‌های محلی و نظریه‌های جایگزین نیز روایت‌های جذابی را ارائه می‌دهند.

• افسانه غول‌ها و پادشاه خون چئونگ: مشهورترین افسانه محلی، داستان پادشاهی از نژاد غول‌ها به نام "خون چئونگ" (Khun Cheung) را روایت می‌کند که پس از یک نبرد پیروزمندانه، دستور ساخت این کوزه‌ها را برای ذخیره شراب برنج (لائو های) جهت جشن پیروزی داد.
• نظریه‌های جایگزین: نظریه‌های دیگر کاربرد این کوزه‌ها را برای جمع‌آوری آب باران برای کاروان‌های تجاری یا ذخیره‌سازی مواد غذایی مانند غلات، نمک یا تخمیر ماهی می‌دانند.

میراث جنگ پنهان: زخمی بر پیکر تاریخ

تاریخ معاصر دشت کوزه‌ها به شدت تحت تأثیر "جنگ پنهان" (1964-1973) قرار گرفته است. در این دوران، آمریکا بیش از دو میلیون تن بمب بر سر لائوس ریخت و این کشور به بمباران‌شده‌ترین کشور در تاریخ جهان به تناسب جمعیت خود تبدیل شد.

• تأثیرات مهمات منفجر نشده (UXO): آلودگی گسترده منطقه به بمب‌های خوشه‌ای و سایر مهمات منفجر نشده (UXO) یک تهدید مرگبار برای مردم محلی، به‌ویژه کشاورزان و کودکان است. این خطر دائمی، فعالیت‌های کشاورزی را محدود کرده و مانعی بزرگ برای تحقیقات باستان‌شناسی و توسعه کامل گردشگری است. سازمان‌هایی مانند "گروه مشورتی مین" (MAG) سال‌هاست که برای پاکسازی این منطقه تلاش می‌کنند. با این حال، تنها تعداد محدودی از بیش از 90 محوطه شناسایی شده، پاکسازی و برای مطالعه و بازدید ایمن شده‌اند.

ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو

در تاریخ 6 ژوئیه 2019، مجموعه‌ای از 11 محوطه در دشت کوزه‌ها در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. این ثبت بر اساس معیار فرهنگی (iii) انجام شد که این محوطه را برجسته‌ترین گواه از تمدن عصر آهنی می‌داند که این کوزه‌ها را برای انجام اعمال تدفینی خود ساخته و استفاده کرده‌اند. یونسکو برای حفاظت از این محوطه، آن را به چهار منطقه تقسیم کرده است که در منطقه 1 (محل اصلی قرارگیری کوزه‌ها) هرگونه ساخت و ساز ممنوع است.

گردشگری، اقتصاد محلی و چالش‌های پیش رو

شهر فونساوان (Phonsavan) پایگاه اصلی برای بازدید از دشت کوزه‌هاست. ثبت در یونسکو امیدها برای رونق اقتصادی در یکی از فقیرترین استان‌های لائوس را افزایش داده است.

سایت‌های اصلی گردشگری

سه سایت اصلی به لطف تلاش‌های پاکسازی، برای بازدید عموم باز و ایمن‌سازی شده‌اند.

• سایت 1 (Thong Hai Hin): بزرگترین و پربازدیدترین مجموعه با بیش از 300 کوزه. وجود دهانه‌های بمب در کنار کوزه‌ها، تقابل دردناک تاریخ کهن و جنگ مدرن را به نمایش می‌گذارد.
• سایت 2 (Hai Hin Phu Salato): با حدود 93 کوزه در فضایی آرام و پوشیده از درخت، مناظر پانورامیک زیبایی را ارائه می‌دهد.
• سایت 3 (Hai Hin Lat Khai): با حدود 150 کوزه در میان شالیزارها، تجربه‌ای از ترکیب باستان‌شناسی و زندگی روستایی را فراهم می‌کند.

تأثیرات اقتصادی و اجتماعی

• افزایش گردشگری و درآمد: پس از ثبت در یونسکو، تعداد گردشگران افزایش یافت؛ به طوری که در سال 2022 حدود 43,000 نفر از این محوطه بازدید کردند و انتظار می‌رفت این تعداد در سال 2023 به 70,000 نفر برسد. گردشگری منبع اصلی درآمد و اشتغال برای جوامع محلی از طریق فروش صنایع دستی، غذا و خدمات راهنمای تور است.
• توسعه زیرساخت‌ها و جوامع محلی: مقامات استانی برنامه‌هایی برای بهبود جاده‌ها و جذب سرمایه‌گذاری برای ساخت هتل و رستوران آغاز کرده‌اند. همچنین ساکنان محلی برای کشت سبزیجات ارگانیک جهت فروش به هتل‌ها تشویق می‌شوند.
• مدیریت درآمدها: بر اساس فرمان استانی (شماره 995)، مکانیسمی برای تقسیم درآمدهای حاصل از فروش بلیط با جوامع محلی جهت حفاظت از محوطه و توسعه پایدار در نظر گرفته شده است. مدیریت روزمره اکثر محوطه‌ها نیز بر عهده روستاهای مجاور است.

چالش‌ها و نگرانی‌ها

• توسعه نامتوازن: همه‌گیری کووید-19 مانع از جهش مورد انتظار در گردشگری شد. از سوی دیگر، واگذاری امتیاز توسعه به شرکت‌های خصوصی، نگرانی‌هایی را در مورد افزایش قیمت بلیط برای شهروندان لائوسی و ساخت‌وسازهای بی‌رویه (هتل و رستوران) که به اصالت محوطه آسیب می‌زند، ایجاد کرده است.
• حفظ اصالت: کارشناسان نسبت به طرح‌هایی مانند کاشت درختان گیلاس برای زیباسازی که ممکن است اصالت سایت را خدشه‌دار کند، ابراز تردید کرده‌اند. برخی معتقدند به جای واگذاری به بخش خصوصی، باید بر بهبود دسترسی و امکانات اولیه مانند سرویس‌های بهداشتی تمرکز کرد.

خلاصه

دشت کوزه‌ها در لائوس، مجموعه‌ای شگفت‌انگیز از هزاران کوزه سنگی غول‌پیکر است که قدمت قرارگیری آن‌ها به اواخر هزاره دوم پیش از میلاد بازمی‌گردد. این کوزه‌ها که ساخت و حمل آن‌ها یک شاهکار مهندسی باستانی بوده، توسط یک جامعه پیشرفته عصر آهن با ساختار اجتماعی سلسله مراتبی و مهارت‌های فنی بالا ایجاد شده‌اند. شواهد باستان‌شناسی، فراتر از کاربری تدفینی، به نقش این منطقه به عنوان یک مرکز تجاری مهم در چهارراه مسیرهای باستانی اشاره دارد که با مناطقی چون چین و هند در ارتباط بوده است. یافته‌هایی مانند ابزارهای فلزی، دوک‌های نخ‌ریسی و مهره‌های زینتی غیربومی، تصویری از زندگی روزمره و روابط خارجی این تمدن را روشن می‌سازد. اگرچه افسانه‌ها ساخت کوزه‌ها را به غول‌ها نسبت می‌دهند ، نظریه غالب، کاربری آن‌ها را به عنوان بخشی از یک چشم‌انداز آیینی پیچیده برای تدفین می‌داند که قرن‌ها پس از ساخت کوزه‌ها، عمدتاً بین قرون 9 تا 13 میلادی، انجام شده است. این منطقه به دلیل بمباران‌های سنگین در دوران "جنگ پنهان"، به شدت به بمب‌های منفجر نشده (UXO) آلوده است که مانعی بزرگ برای تحقیقات و توسعه کامل گردشگری محسوب می‌شود. پس از ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو در سال 2019، گردشگری با ایجاد درآمد و شغل برای جوامع محلی رونق گرفته است ، اما چالش‌هایی مانند خطر توسعه نامتوازن، خصوصی‌سازی و حفظ اصالت سایت همچنان باقی است. مدیریت پایدار این میراث برای بهره‌مندی بلندمدت جامعه محلی و حفاظت از این راز باستانی، امری حیاتی است.