کلیسای جامع عروج مریم مقدس، زاگرب: نماد استقامت و شکوه معماری - مجله سیاران

برای دریافت مشاوره و خدمات تخصصی گردشگری و سفر به سراسر دنیا با مجری مستقیم تورهای مسافرتی و گردشگری همراه باشید.

تاریخچه‌ای از ویرانی و بازسازی

تاریخ کلیسای جامع زاگرب داستانی از ایمان، ویرانی و تولد دوباره است.

• بنیان‌گذاری و تخریب اولیه: تاریخ این مکان مقدس به سال 1093 بازمی‌گردد، زمانی که پادشاه لادیسلائوس اول مجارستان، مقر اسقف‌نشین را در زاگرب تأسیس کرد. بنای اولیه کلیسا در سال 1217 تکمیل شد، اما عمر کوتاهی داشت. در سال 1242، این بنای نوپا در تهاجم ویرانگر تاتارها (مغول‌ها) تقریباً به طور کامل تخریب شد.
• بازسازی گوتیک: چند سال پس از این ویرانی، اسقف تیموتی (1263-1287) پروژه بلندپروازانه بازسازی کلیسا را به سبک گوتیک آغاز کرد. این بنای جدید که به مریم مقدس و سنت استفان، پادشاه مجارستان، تقدیم شده بود، نمادی از آغاز دوره گوتیک در کرواسی و نشان‌دهنده قدرت و جایگاه اسقف‌های آن دوران بود.
• تهدید عثمانی و تغییرات بعدی: ساخت کلیسا قرن‌ها به طول انجامید. در قرن پانزدهم، با نزدیک شدن تهدید امپراتوری عثمانی، اسقف اوسوالد توز (1466-1499) دستور ساخت دیوارهای دفاعی مستحکمی را در اطراف کلیسا صادر کرد. بخش‌هایی از این دیوارهای رنسانس هنوز پابرجاست. در قرون بعدی، آتش‌سوزی‌ها و زلزله‌های متعدد بارها به کلیسا آسیب رساندند که منجر به مرمت‌ها و افزودن عناصری از سبک‌های رنسانس و باروک به بنا شد.
• زلزله بزرگ 1880: در سال 1880، زلزله‌ای ویرانگر زاگرب را لرزاند و خسارات فاجعه‌باری به کلیسا وارد کرد. شبستان اصلی و طاق‌ها فرو ریخت و برج ناقوس به شدت تخریب شد. ساعتی در نزدیکی کلیسا که در لحظه زلزله بر روی 7:03 متوقف شد، به یادبودی از این رویداد تبدیل شده است.

شاهکار نئوگوتیک هرمان بوله

پس از زلزله 1880، پروژه عظیم بازسازی آغاز شد. ابتدا از معمار برجسته وینی، فردریش فون اشمیت (Friedrich von Schmidt)، برای ارائه طرح دعوت شد. اما در نهایت، این شاگرد و همکار او، هرمان بوله (Hermann Bollé)، بود که مسئولیت اصلی پروژه را بر عهده گرفت. بوله با الهام از طرح‌های استادش، بازسازی کلیسا را به سبک نئوگوتیک از سال 1880 تا 1906 رهبری کرد. او با تأکید بر خلوص سبک گوتیک، بسیاری از الحاقات باروک و رنسانس را حذف کرد تا به ظاهری یکپارچه و باشکوه دست یابد. مهم‌ترین ویژگی این بازسازی، ساخت دو مناره دوقلوی باشکوه به ارتفاع 108 متر بود که کلیسا را به بلندترین ساختمان کرواسی تبدیل کرد.

بنای یادبود عروج مریم مقدس: چشمه‌ای در مقابل کلیسا

در مقابل نمای باشکوه کلیسای جامع، بنای یادبود عروج مریم مقدس به همراه یک چشمه نئوگوتیک قرار دارد که خود یکی از نمادهای هنری و مذهبی زاگرب است.

• تاریخچه و خالقان: این بنا بین سال‌های 1879 و 1881 ساخته شد. طراحی ستون نئوگوتیک آن توسط فردریش فون اشمیت انجام شد و ساخت آن توسط هرمان بوله به اتمام رسید. مجسمه‌های زراندود مریم مقدس و چهار فرشته، اثر مجسمه‌ساز وینی، آنتون دومینیک فرنکورن (Anton Dominik Fernkorn) هستند.
• نمادگرایی مجسمه‌ها: این بنا به مفهوم «لقاح پاک» (Immaculate Conception) حضرت مریم تقدیم شده است. مجسمه طلایی مریم مقدس بر فراز ستون قرار دارد. در پای ستون، چهار فرشته طلایی نماد چهار فضیلت اصلی هستند: ایمان (Faith)، امید (Hope)، پاکی/عفت (Purity/Innocence) و فروتنی (Humility).

معماری و گنجینه‌های داخلی

فضای داخلی کلیسای جامع به اندازه نمای بیرونی آن باشکوه است و گنجایش 5000 نفر را دارد.

• آرامگاه کاردینال استپیناتس: در پشت محراب اصلی، تابوت کاردینال آلوویزیوس استپیناتس (Alojzije Stepinac)، اسقف اعظم زاگرب (1937-1960)، قرار دارد. او یکی از تأثیرگذارترین و بحث‌برانگیزترین چهره‌های تاریخ کرواسی است. در دوران جنگ جهانی دوم، پس از مشاهده جنایات رژیم اوستاشه (متحد نازی‌ها)، به یکی از منتقدان آن تبدیل شد و از جایگاه خود برای نجات صدها یهودی، صرب و کولی استفاده کرد. پس از جنگ، دولت کمونیستی یوگسلاوی او را در یک دادگاه نمایشی به اتهام همکاری با دشمن محاکمه و زندانی کرد. برای بسیاری از کروات‌ها، او نماد مقاومت در برابر کمونیسم و دفاع از هویت ملی و مذهبی است. تابوت او توسط ایوان مستروویچ (Ivan Meštrović)، مجسمه‌ساز نامدار کروات، طراحی و ساخته شد و صحنه‌هایی از زندگی مسیح و قدیسان کروات را به تصویر می‌کشد.
• کتیبه‌های گلاگولیتی: بر روی یکی از دیوارهای داخلی، یکی از قدیمی‌ترین نمونه‌های شناخته شده الفبای اسلاوی (گلاگولیتی) که متعلق به قرن نهم میلادی است، به چشم می‌خورد.
• نقاشی سه‌لتی آلبرشت دورر: یک نقاشی سه لتی (triptych) از نقاش بزرگ رنسانس آلمان، آلبرشت دورر، از دیگر آثار هنری بسیار ارزشمند این کلیسا است.

گنجینه کلیسا (Riznica Katedrale): خزانه هنر و تاریخ

گنجینه کلیسای جامع زاگرب یکی از ارزشمندترین مجموعه‌های هنر مذهبی در کرواسی است که تاریخ آن با تأسیس اسقف‌نشین در قرن یازدهم آغاز شد. این گنجینه شامل ظروف گرانبها، کتاب‌های خطی و مجموعه‌ای استثنایی از لباس‌های مقدس است.

برجسته‌ترین آثار این گنجینه عبارتند از:

• پلناریوم عاج (Ivory Plenarium) - قرن یازدهم: این لوح عاج، قدیمی‌ترین و یکی از ارزشمندترین اشیاء گنجینه است. این اثر بین سال‌های 1925 تا 1927 به سرقت رفت و نسخه اصلی آن بعدها در موزه هنر کلیولند پیدا شد و در سال 1930 به زاگرب بازگردانده شد.
• ردای سنت لادیسلائوس (St. Ladislaus' Mantle) - قرن یازدهم: این لباس عبادی (chasuble) که از ابریشم بیزانسی ساخته شده، ارزشمندترین شیء مجموعه محسوب می‌شود و به بنیانگذار کلیسا تعلق داشته است.
• یادگارآویز نیم‌تنه سنت استفان پادشاه - قرن هفدهم: این سردیس باروک که جمجمه سنت استفان، پادشاه مجارستان را در خود جای داده، در سال 1635 در رم ساخته شد و هدیه‌ای از کاردینال فرانچسکو باربرینی است.
• منشور فلیسین (Felician Charter) - سال 1134: این سند، قدیمی‌ترین سندی است که در آن به طور مشخص از شهر زاگرب نام برده شده است.
• سایر آثار برجسته: "مقبره خدا" (God's Grave) از نقره طلاکاری شده ، قطعه‌ای از صلیب واقعی، و کتاب انجیل تذهیب‌کاری شده از قرن یازدهم از دیگر گنجینه‌های این مجموعه هستند.

زلزله 2020 و بازسازی حماسی دوباره

تاریخ کلیسای جامع بار دیگر در 22 مارس 2020 تکرار شد، زمانی که زلزله‌ای به بزرگی 5.5 ریشتر، قوی‌ترین زمین‌لرزه زاگرب از سال 1880، این شهر را لرزاند و خسارات ساختاری شدیدی به کلیسا وارد کرد. این رویداد آغازی بر بزرگترین و چالش‌برانگیزترین پروژه مرمت در تاریخ کرواسی بود.

شرح دقیق خسارات

• فروریختن مناره جنوبی: شدیدترین آسیب، فروریختن نوک سنگی مناره جنوبی بود که بر روی سقف کلیسا و کاخ اسقف اعظم در مجاورت آن سقوط کرد.
• آسیب و برداشتن مناره شمالی: مناره شمالی نیز دچار ترک‌های ساختاری خطرناکی شد و به عنوان یک تهدید ایمنی جدی تشخیص داده شد. در نتیجه، در یک عملیات مهندسی پیچیده در 17 آوریل 2020، یک قطعه 13.5 متری به وزن 20 تا 30 تن از بالای آن با انفجار کنترل‌شده جدا و با جرثقیل به پایین منتقل شد.
• خسارات داخلی و تکمیلی: در داخل کلیسا، گچ‌بری‌ها و قطعات سنگی از طاق‌ها و دیوارها فرو ریخت. علاوه بر این، زلزله بعدی در دسامبر همان سال در نزدیکی پترینیا، آسیب‌های بیشتری به این بنای تاریخی وارد کرد.

فرآیند پیچیده بازسازی و مقاوم‌سازی

هدف این پروژه فراتر از مرمت، مقاوم‌سازی لرزه‌ای بنا در برابر زلزله‌های آینده است، به طوری که بتواند بدون ایجاد خطر برای افراد مقاومت کند.

• چالش‌های فنی و حفاظتی: بزرگترین چالش، تقویت ساختاری کلیسا مطابق با الزامات لرزه‌ای مدرن و در عین حال حفظ کامل یکپارچگی تاریخی و معماری گوتیک آن است. برای این منظور، داربست‌های عظیمی با بیش از 1000 تن فولاد در داخل و خارج بنا نصب شد.
• تکنیک‌های مدرن مورد استفاده:
  • تحلیل با روش اجزای گسسته (DEM): برای مدل‌سازی دقیق رفتار سازه بنایی و ناهمگون کلیسا در برابر زلزله.
  • سیستم مهاربندی ستاره‌ای شکل (Star-like tensioning system): یک سیستم کابلی کششی نوآورانه برای تقویت طاق‌های بخش محراب (Apse) و مقابله با نیروهای جانبی زلزله.
  • جایگزینی بلوک‌های سنگی: بلوک‌های سنگی آسیب‌دیده (با وزن 100 تا 1200 کیلوگرم) اسکن سه‌بعدی شده و نمونه‌های جدید با دقت بالا از سنگ تراورتن ساخته و جایگزین می‌شوند.
  • استفاده از مصالح نوین: استفاده از موادی مانند پلیمرهای مسلح شده با الیاف (FRP) برای تقویت عناصر سازه‌ای بدون افزایش وزن قابل توجه بنا.

وضعیت فعلی و جدول زمانی بازگشایی

این پروژه چندساله همچنان با جدیت ادامه دارد. پیش‌بینی می‌شود کلیسا پس از نزدیک به شش سال، برای رویدادهای مذهبی مهم مانند عشای ربانی نیمه‌شب کریسمس در اواخر سال 2025 به صورت جزئی بازگشایی شود. با این حال، بازسازی کامل، به ویژه مرمت برج‌ها، چندین سال دیگر به طول خواهد انجامید و تاریخ بازگشایی کامل در آینده‌ای دورتر خواهد بود.

خلاصه

کلیسای جامع عروج مریم مقدس در زاگرب، یک بنای تاریخی و مذهبی بااهمیت است که به عنوان بلندترین ساختمان کرواسی و نماد پایتخت آن شناخته می‌شود. تاریخ این کلیسا که ریشه در قرن یازدهم دارد ، با دوره‌های متعددی از تخریب و بازسازی، از جمله تهاجم تاتارها در سال 1242 و بازسازی گوتیک توسط اسقف تیموتی، گره خورده است. در قرن پانزدهم دیوارهای دفاعی در برابر تهدید عثمانی در اطراف آن ساخته شد. پس از زلزله ویرانگر 1880، بازسازی بزرگ آن توسط معمار هرمان بوله به سبک نئوگوتیک انجام شد و دو مناره نمادین 108 متری به آن افزوده شد. فضای داخلی کلیسا شامل آثار هنری ارزشمند مانند نقاشی سه‌لتی آلبرشت دورر و آرامگاه کاردینال استپیناتس است که توسط ایوان مستروویچ طراحی شده. استپیناتس به دلیل مقاومت در برابر رژیم کمونیستی پس از جنگ جهانی دوم به یک چهره نمادین تبدیل شد. این کلیسا همچنین میزبان یک گنجینه (Riznica) بسیار غنی است که شامل آثاری با قدمت قرن یازدهم مانند پلناریوم عاج و ردای سنت لادیسلائوس می‌شود. در زلزله شدید مارس 2020، کلیسا بار دیگر آسیب جدی دید؛ نوک مناره جنوبی آن فرو ریخت و بخش بالایی مناره شمالی به صورت کنترل‌شده برداشته شد. پروژه بازسازی گسترده‌ای با استفاده از تکنیک‌های مهندسی مدرن مانند مقاوم‌سازی لرزه‌ای و مدل‌سازی سه‌بعدی برای آن آغاز شده است و بازگشایی جزئی آن برای اواخر سال 2025 برنامه‌ریزی شده است.