چرا نگه داشتن عطسه خیلی سخت و در بسیار وقت ها غیرممکن است؟ تکنیک های متوقف کردن عطسه به صورت موقت
به گزارش مجله سیاران، عطسه یکی از قدرتمندترین و در عین حال غیرارادی ترین واکنش های بیولوژیکی بدن انسان است که گاهی با چنان شدتی رخ می دهد که تمام سیستم های حیاتی ما را برای لحظاتی تحت تأثیر قرار می دهد. بسیاری از ما در موقعیت های رسمی یا مکان های عمومی کوشش می کنیم تا با بستن دهان یا گرفتن بینی، جلوی این انفجار ناگهانی را بگیریم، اما غافل از اینکه این کار ساده می تواند عواقب جبران ناپذیری برای سلامت گوش، عروق و حتی بافت های ریوی داشته باشد. درک اینکه چرا عطسه متوقف نمی گردد، مستلزم شناخت عمیق سیستم عصبی و قوس های رفلکسی است که از دوران باستان تا به امروز مورد بحث دانشمندان و فیلسوفان بوده است.
01
فرماندهی عصب سه قلو در بصل النخاع
عطسه یک رفلکس هماهنگ است که به وسیله مرکز عطسه (Sneeze center) در بصل النخاع (Medulla oblongata) کنترل می شود. وقتی ذرات محرک وارد مجرای بینی می شوند، انتهای عصبی عصب سه قلو (Trigeminal nerve) را تحریک می نمایند. این عصب پیغام را به مغز می فرستد و مغز بلافاصله دستور انقباض عضلات شکم، دیافراگم و قفسه سینه را صادر می نماید. دلیل اینکه نمی توان عطسه را در میانه راه متوقف کرد، این است که وقتی پیغام عصبی از آستانه تحریک عبور کرد، یک برنامه حرکتی اتوماتیک اجرا می شود که اراده آگاهانه ما توان مقابله با آن را ندارد. این دقیقاً مانند شلیک یک گلوله است؛ پس از کشیدن ماشه، دیگر نمی توان جلوی خروج پرتابه را گرفت.
02
فشار هیدرولیکی و خطر پارگی پرده گوش
از نظر پزشکی، نگه داشتن زورکی عطسه با گرفتن بینی و دهان، خطرناک ترین کاری است که می توانید انجام دهید. وقتی مسیر خروج هوایی را که با سرعت زیاد در حال حرکت است می بندید، فشار هوا به سمت شیپور استاش (Eustachian tube) منحرف می شود. این فشار ناگهانی می تواند باعث پارگی پرده صماخ (Tympanic membrane) یا حتی صدمه به استخوانچه های گوش میانی شود. در بعضی موارد گزارش شده است که این فشار معکوس باعث ورود باکتری های عفونی از محیط بینی به گوش میانی شده و منجر به عفونت های حاد (Otitis media) می شود. بدن این فشار را برای تخلیه به سمت بیرون ایجاد نموده است، نه برای چرخش در فضای داخلی جمجمه.
03
احتمال نادر اما مرگبار آنوریسم
اگرچه احتمال آن بسیار کم است، اما حبس کردن عطسه می تواند منجر به پارگی عروق خونی مغز شود. افزایش ناگهانی فشار داخل جمجمه ای (Intracranial pressure) ناشی از عطسه سرکوب شده، می تواند دیواره های ضعیف عروق را تحت فشار قرار دهد. در افرادی که دارای ناهنجاری های عروقی نهفته یا آنوریسم (Aneurysm) هستند، این حرکت به ظاهر بی ضرر ممکن است باعث خونریزی مغزی شود. پزشکان تأکید می نمایند که عطسه باید آزادانه انجام شود تا انرژی جنبشی آن در فضای باز تخلیه شود، نه اینکه مانند یک بمب ساعتی در داخل بدن عمل کند.
04
تکنیک فشار بر فیلتروم؛ تنها راه مداخله ایمن
اگر واقعاً مجبور هستید جلوی عطسه را بگیرید، تنها راه علمی و بی خطر، مداخله قبل از شروع فاز حرکتی است. فشار دادن شدید ناحیه فیلتروم (Philtrum) یا همان گودی کوچک بالای لب، می تواند سیگنال های ارسالی به مغز را مختل کند. این کار با تحریک اعصاب موازی، باعث ایجاد نوعی تداخل سیگنالی (Interference) در سیستم عصبی می شود که ممکن است مغز را متقاعد کند که تحریک بینی به میزان کافی جدی نیست. این تنها زمانی موثر است که احساس قلقلک در بینی دارید، نه وقتی که فرآیند بازدم شدید شروع شده است.
05
رفلکس عطسه نوری یا سندرم آچو
بسیاری از افراد با نگاه کردن به نور خورشید دچار عطسه می شوند که به آن رفلکس عطسه نوری (Photic sneeze reflex) یا به اصطلاح علمی سندرم آچو (ACHOO syndrome) می گویند. این پدیده به دلیل مجاورت عصب بینایی و عصب سه قلو در مغز رخ می دهد. وقتی نور شدید باعث تحریک عصب بینایی می شود، سیگنال های الکتریکی به اشتباه به عصب سه قلو نشت می نمایند و مغز تصور می نماید که محرکی در داخل بینی وجود دارد. این یک خطای سیم کشی (Crosstalk) در مغز انسان است که حدود یک چهارم جمعیت دنیا به ارث برده اند.
06
چرا حین خواب هرگز عطسه نمی کنیم؟
یک واقعیت عجیب این است که شما در مرحله خواب عمیق یا همان مرحله رِم (REM sleep) هرگز عطسه نمی کنید. در این مرحله، بدن در وضعیتی به نام اتونیا (Atonia) قرار گرفته است که در آن عضلات ارادی به نوعی فلج موقت دچار می شوند تا حرکات رویا به بدن منتقل نشود. اعصاب مسئول عطسه نیز در این زمان سرکوب می شوند. اگر محرک بسیار شدیدی در بینی وجود داشته باشد، بدن ابتدا شما را بیدار می نماید و سپس رفلکس عطسه اجرا می شود. بنابراین عطسه کردن در خواب از نظر فیزیولوژیک تقریباً غیرممکن است.
07
پاکسازی ریه با سرعت 70 کیلومتر بر ساعت
مطالعات تازه با استفاده از دوربین های پرسرعت نشان داده اند که سرعت هوای خارج شده در هنگام عطسه حدود 70 کیلومتر بر ساعت است. این سرعت به بدن اجازه می دهد تا ذرات میکروسکوپی و مخاط (Mucus) را تا مسافت 9 متری پرتاب کند. این قدرت زیاد، دلیلی است بر اینکه چرا کوشش برای متوقف کردن آن سخت است. بدن انسان به طور هوشمندانه ای این سرعت را برای غلبه بر مقاومت مجاری تنگ بینی تنظیم نموده است تا مطمئن شود هیچ ذره خارجی در ریه ها باقی نمی ماند.
08
افسانه های تاریخی؛ خروج روح از بینی!
در قرون وسطی و حتی در تمدن های باستانی مانند مصر، اعتقاد بر این بود که عطسه لحظه ای است که روح (Soul) می تواند از بدن جدا شود. به همین خاطر سنت های مذهبی برای برکت دادن به فرد عطسه نماینده شکل گرفت. در دوران طاعون بزرگ (Great Plague)، پاپ گریگوری اول پیشنهاد کرد که بعد از عطسه عبارت عافیت باشد گفته شود، زیرا عطسه را اولین نشانه بیماری مرگبار می دانستند. این پیشینه تاریخی باعث شده تا امروزه نیز عطسه کردن در جمع، فراتر از یک اتفاق بیولوژیک، یک کنش اجتماعی و فرهنگی محسوب شود.
09
عطسه های متوالی؛ اصرار بدن بر پاکسازی
چرا بعضی افراد همیشه دو یا سه بار پشت سر هم عطسه می نمایند؟ این تکرار نشان دهنده نقص سیستم نیست، بلکه نشان دهنده دقت آن است. عطسه اول ممکن است فقط ذرات محرک را جابجا نموده باشد اما آن ها را کاملاً به بیرون پرتاب ننموده باشد. عطسه های بعدی تا زمانی ادامه می یابند که گیرنده های عصبی (Receptors) در حفره بینی سیگنالی مبنی بر برطرف خطر به مغز ارسال نمایند. مداخله در این عطسه های متوالی با استفاده از تکنیک های نگه داشتن، فقط باعث می شود محرک در بینی باقی بماند و عطسه های بعدی با شدت بیشتری بازگردند.
10
شکستن دنده ها؛ وقتی عطسه از کنترل خارج می شود
در موارد بسیار نادر، شدت عطسه می تواند به ساختار اسکلتی بدن آسیب برساند. گزارش های پزشکی ثبت شده ای وجود دارد که نشان می دهد عطسه های بسیار قدرتمند منجر به شکستگی دنده ها (Rib fracture) در افراد مسن یا مبتلا به پوکی استخوان شده است. این فکت نشان دهنده قدرت غیرقابل تصور عضلات تنفسی است. به همین خاطر است که پزشکان توصیه می نمایند هنگام عطسه، کمی سر خود را به سمت جلو خم کنید تا فشار وارده بر ستون فقرات و قفسه سینه تعدیل شود، اما هرگز راه خروج هوا را نبندید.
11
ارتباط عجیب عطسه و پرخوری
یک پدیده کمتر شناخته شده به نام اسنیتیشن (Snatiation) وجود دارد که ترکیبی از کلمات عطسه و سیری است. بعضی افراد بلافاصله پس از خوردن یک وعده غذایی سنگین، شروع به عطسه می نمایند. محققان بر این باورند که این یک اختلال ژنتیکی است که در آن اعصاب معده با اعصاب بینی تداخل پیدا می نمایند. وقتی معده بیش از حد پر می شود، سیگنال های کشیدگی معده به اشتباه مرکز عطسه را تحریک می نمایند. این یکی از آن سوءبرداشت های علمی گذشته بود که تصور می شد فرد به غذا حساسیت دارد، در حالی که موضوع صرفاً یک تداخل عصبی است.
12
چرا بستن چشم ها یک اجبار بیولوژیکی است؟
بستن چشم ها در هنگام عطسه به هیچ وجه برای جلوگیری از بیرون پریدن آن ها نیست! این یک رفلکس اتوماتیک است که طی آن اعصاب منقبض نماینده پلک ها با اعصاب بینی هماهنگ می شوند. این کار در واقع یک مکانیسم حفاظتی برای جلوگیری از ورود ذرات آلوده پرتاب شده به داخل چشم هاست. اگرچه بعضی افراد می توانند با تمرین زیاد با چشم باز عطسه نمایند، اما این کار برخلاف طراحی طبیعی بدن برای محافظت از غشای مخاطی چشم (Conjunctiva) است.
13
عطسه و توقف موقت ریتم قلب؟
یک باور غلط رایج این است که قلب در هنگام عطسه می ایستد. حقیقت علمی این است که فشار منفی شدیدی که در قفسه سینه قبل از عطسه ایجاد می شود و در پی آن فشار مثبت ناگهانی، می تواند بر بازگشت خون به قلب تأثیر بگذارد. این تغییر فشار باعث می شود که ریتم ضربان قلب برای یک لحظه تغییر کند یا یک ضربان با تأخیر انجام شود. این حس ایستادن قلب در واقع لرزش در ریتم است، نه توقف فعالیت الکتریکی قلب. بنابراین هیچ خطری از این بابت حیات شما را تهدید نمی ماند.
14
نقش عطسه در روان شناسی اجتماعی
نحوه عطسه کردن افراد در جامعه می تواند بازتابی از شخصیت (Personality) آن ها باشد. بر اساس بعضی مطالعات رفتارشناسی، افرادی که عطسه های بلند و نمایشی دارند، معمولاً تمایل به جلب توجه و برون گرایی دارند. در مقابل، کسانی که تمام کوشش خود را برای خفه کردن صدای عطسه به کار می برند، اغلب شخصیت های وظیفه شناس، مبادی آداب و شاید کمی کمال گرا دارند. این نشان می دهد که حتی یک واکنش کاملاً غیرارادی می تواند تحت تأثیر فشارهای اجتماعی و تربیت فرهنگی ما قرار بگیرد و به یک امضای رفتاری تبدیل شود.
نتیجه گیری: با بدنتان نجنگید
عطسه یک سیستم تصفیه حیاتی است که برای میلیون ها سال تکامل یافته تا از ریه های شما محافظت کند. اگرچه ممکن است در یک جلسه مهم یا در محیطی آرام، عطسه کردن کمی خجالت آور به نظر برسد، اما خطرات حبس کردن آن بسیار جدی تر از یک لحظه کوتاه ناراحتی اجتماعی است. استفاده از تکنیک های ملایم مانند فشار دادن زبان به سقف دهان یا فشار بر بالای لب می تواند در مراحل اولیه مفید باشد، اما اگر عطسه به مرحله انفجار رسید، برترین اقدام پزشکی این است که اجازه دهید مسیر طبیعی خود را طی کند. همیشه به یاد داشته باشید که بدن شما با هر عطسه، در حال اجرا یک عملیات نجات کوچک برای حفظ سلامت سیستم تنفسی شماست.
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .
بیش از دو دهه در زمینه سلامت، پزشکی، روان شناسی و جنبه های فرهنگی و اجتماعی آن ها می نویسد و کوشش می نماید دانش را ساده اما دقیق منتقل کند.
پزشکی دانشی پویا و همیشه در حال تغییر است؛ بنابراین، محتوای این نوشته جایگزین ویزیت یا تشخیص پزشک نیست.
دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران