همه چیز درباره لباس محلی گرجی ها: راهنمای جامع - مجله سیاران

برای دریافت مشاوره و خدمات تخصصی گردشگری و سفر به سراسر دنیا با مجری مستقیم تورهای مسافرتی و گردشگری همراه باشید.

ویژگی‌های کلی و کدهای اجتماعی در لباس سنتی گرجستان

پوشاک سنتی گرجستان بازتابی از فرهنگ و تاریخ این کشور است که در تقاطع آسیا و اروپا قرار گرفته است. این لباس‌ها شناسنامه‌ای اجتماعی برای افراد بوده‌اند و اطلاعاتی درباره طبقه اجتماعی، منطقه، سن و وضعیت تأهل را بازتاب می‌دادند.

• تفاوت‌های طبقاتی: جنس پارچه و تزئینات، مهم‌ترین شاخص تمایز طبقاتی بود. اشراف و ثروتمندان از پارچه‌های گران‌بها مانند ابریشم و مخمل استفاده می‌کردند، در حالی که مردم عادی به پارچه‌های پشمی و تولیدات محلی بسنده می‌کردند. برای مثال، در منطقه سوانتی، زنان ثروتمند پیراهن‌های ابریشمی و روپوش مخملی می‌پوشیدند.
• تفاوت بر اساس سن و وضعیت تأهل: رنگ لباس چوخا می‌توانست نشان‌دهنده سن فرد باشد. برای زنان، پوشش سر نشانگر وضعیت تأهل بود؛ زنان متأهل از سربندهای پیچیده‌تری نسبت به دختران مجرد استفاده می‌کردند. همچنین زنان مسن‌تر به پوشیدن دامن‌های بلند و تیره تمایل داشتند.
• عنصر مشترک: اگرچه هر منطقه از گرجستان سبک پوشش متمایز خود را دارد، اما یک عنصر مشترک و مشهور در لباس مردانه، «چوخا» است. این لباس‌ها با تزئینات خاص گرجی، هویتی ویژه یافته‌اند و نمایانگر عقاید و فرهنگ مردم این سرزمین هستند.

تنوع آب و هوایی و موقعیت جغرافیایی مناطق مختلف گرجستان، از کوهستان‌های سرسخت قفقاز گرفته تا دشت‌های حاصلخیز، باعث ایجاد سبک‌های متنوعی در پوشاک شده است. با این حال، اصالت و ارادت به سنت‌ها در تار و پود همه این لباس‌ها دیده می‌شود.

لباس ملی مردان: چوخا (Chokha)

مشهورترین و نمادین‌ترین بخش لباس سنتی گرجستان، «چوخا» است که به آن «چوخا تالاواری» نیز می‌گویند. این لباس که از قرن نهم میلادی تا اوایل قرن بیستم به طور گسترده استفاده می‌شد، امروزه به عنوان نمادی از غرور ملی، شجاعت و هویت گرجی شناخته می‌شود.

ریشه نام و تاریخچه:

واژه «چوخا» ریشه در زبان فارسی و کلمه «چوخه» به معنای «بالاپوش پارچه‌ای» یا ردای پشمی دارد. این لباس در گرجستان ابتدا «تالاواری» (Talavari) نامیده می‌شد، اما در دوران مراودات گسترده با ایرانیان، نام «چوخا» برای آن رایج شد و بر آن باقی ماند. روس‌ها نیز پس از ورود به قفقاز، این لباس را «چرکسکا» (Cherkeska) به معنای لباس چرکسی نامیدند.

اجزای اصلی لباس چوخا:

• چوخا: یک کت یا بالاپوش پشمی بلند که ویژگی اصلی آن، وجود جیب‌های کوچک یا محفظه‌هایی بر روی سینه است.
• گازیر (Gazyr): این محفظه‌های استوانه‌ای که در گرجستان «مصری» (Masri) نیز نامیده می‌شوند، در گذشته برای نگهداری فشنگ‌های باروتی تفنگ‌های سرپر کاربرد نظامی داشتند و دسترسی سریع جنگجویان به مهمات را فراهم می‌کردند. امروزه گازیرها که اغلب با سرپوش‌های نقره‌ای تزئین می‌شوند، جنبه تزئینی داشته و نمادی از روحیه جنگاوری و دلاوری مردان قفقازی هستند.
• آرخالوق (Akhalukhi): پیراهنی که در زیر چوخا پوشیده می‌شود و از یقه مثلثی شکل چوخا نمایان است.
• شلواری (Shalvari): شلواری که همراه این مجموعه پوشیده می‌شود.
• کلاه: معمولاً از کلاه‌های پوستی بلند به نام «پاپاخی» (Papakhi) یا سرپوش‌های مخروطی به نام «کابالاخی» (Kabalakhi) استفاده می‌شود.
  • پاپاخی: این کلاه بلند پشمی که از پوست گوسفند (به‌ویژه نژاد قره‌گل) ساخته می‌شود، نماد عزت، غیرت و منزلت مردانه است. اهمیت این کلاه در فرهنگ قفقاز به حدی است که یک ضرب‌المثل می‌گوید: «اگر سرت سالم است، باید پاپاخ داشته باشد».
  • کابالاخی (باشلیق): این سرپوش مخروطی شکل از جنس پشم یا چرم، دارای دو بند بلند برای پیچیدن دور گردن است و برای محافظت از سر و صورت در برابر سرما، باد و باران استفاده می‌شد.
• کمربند و خنجر (خانجالی): یک کمربند چرمی که اغلب با قطعات نقره تزئین شده، به همراه یک خنجر سنتی (خانجالی) ظاهر مردانه را تکمیل می‌کند. خانجالی، که یک خنجر دولبه و مستقیم است، بیش از یک سلاح، نمادی از مردانگی، شرف و جایگاه اجتماعی فرد محسوب می‌شد. این خنجر در سنت‌های اجتماعی نیز نقش داشت؛ برای مثال، در یک رسم قدیمی، زوج جوان شب را با یک خانجالی در میانشان سپری می‌کردند که نماد ممنوعیت رابطه جنسی بود.

انواع چوخا و تنوع منطقه‌ای:

چوخا در مناطق مختلف گرجستان تفاوت‌های چشمگیری دارد که هر یک بازتابی از تاریخ و سبک زندگی آن منطقه است. سه نوع آن از همه مشهورتر است:

1. چوخای کارتلی-کاختی (Kartli-Kakheti): این نوع چوخا که مربوط به مناطق شرقی گرجستان است، معمولاً بلندتر از انواع دیگر بوده و تا زیر زانو می‌رسد. یقه‌ای مثلثی شکل دارد تا پیراهن زیرین (آرخالوق) نمایان باشد. این مدل اغلب بدون کمربند پوشیده می‌شود و در رنگ‌های مشکی، قرمز تیره و آبی موجود است.
   • چوخائوسانی: نخبگان سیاه‌پوش: در قرون 18 و 19، گروهی نخبه و بلندمرتبه در جامعه گرجستان به نام «چوخائوسانی» (Chokhaosani) یا «کسانی که چوخا می‌پوشند» وجود داشتند. این گروه شامل ژنرال‌ها، قهرمانان ملی، شاعران بزرگ و افرادی بود که خدمات برجسته‌ای به کشور کرده بودند. مشخصه اصلی این گروه، پوشیدن چوخای سیاه بود که نماد جایگاه والا و منزلت اشرافی آن‌ها محسوب می‌شد. در فرهنگ گرجی، رنگ سیاه فراتر از عزا، نماد قدرت، خرد، ثروت و منزلت بالا بود. این لباس، چوخائوسانی را از سایر طبقات متمایز می‌کرد و در دوران شوروی به نمادی از مقاومت ملی و مخالفت با سیاست‌های آن تبدیل شد.
2. چوخای خوسورتی (Khevsurian Talavari): این نوع چوخا که مربوط به منطقه کوهستانی خوسورتی است، کوتاه‌تر بوده و به آن «تالاواری» یا «سامخدرونی» نیز می‌گویند. این لباس که گمان می‌رود بیشترین شباهت را به لباس‌های قرون وسطایی دارد، به شکل ذوزنقه طراحی شده و دارای چاک‌هایی در دو طرف است که تا کمر ادامه دارد. این طراحی کوتاه، آزادی حرکت بیشتری را برای جنگجویان و چوپانان در مناطق صعب‌العبور فراهم می‌کرد. ویژگی اصلی آن، گلدوزی‌های بسیار غنی و رنگارنگ با نقوش هندسی، صلیب و نمادهای کیهانی در قسمت جلو است. این لباس به طور سنتی با زره زنجیری، شمشیر و سپر همراه بوده است.
3. چوخای آجاری (Chakura): لباس سنتی مردان در منطقه آجارا در غرب گرجستان، «چاکورا» نام دارد. این مجموعه به دلیل تعاملات تاریخی با امپراتوری عثمانی، کاملاً متمایز است. چوخای آجاری بسیار کوتاه و بیشتر شبیه یک بولرو یا کت کوتاه است که جنبه تزئینی دارد. زیر آن پیراهنی به نام «زوبون-پرانگی» و شلواری بسیار گشاد از جنس پشم تیره به نام «شروالی» پوشیده می‌شود. یک کمربند ابریشمی رنگارنگ، خنجر و سرپوش «کابالاخی» این مجموعه را تکمیل می‌کند. این نوع چوخا معمولاً فاقد تزئینات فشنگ‌دان (گازیری) است.

لباس ملی زنان: از کارتولی تا پوشش کوهستان

لباس سنتی زنان گرجی نمادی از ظرافت و وقار است و تنوع بسیار زیادی دارد. این تنوع از لباس‌های مجلل ابریشمی در شهرها تا پوشش‌های پشمی و کاربردی در مناطق کوهستانی را در بر می‌گیرد.

لباس رسمی زنان: کارتولی (Kartuli)

لباس رسمی و سنتی زنان گرجی که به «کارتولی کابا» (لباس گرجی) شهرت دارد، لباسی بسیار زیبا و خوش‌دوخت است که معمولاً در مراسم‌ها و جشن‌ها پوشیده می‌شود.

• اجزای اصلی: این لباس شامل یک پیراهن بلند و تنگ در ناحیه کمر با دامنی بلند است که از پارچه‌های گران‌بها مانند ابریشم و ساتن تهیه می‌شود. یک کمربند پارچه‌ای یا فلزی بسیار پر تزئین، زیبایی آن را دوچندان می‌کند.
• سرپوش پیچیده: بخش مهمی از این لباس را سرپوش تشکیل می‌دهد که به ویژه برای زنان متأهل، پیچیده و چندلایه بود. این مجموعه شامل:
  • چیختی-کوپی (Chikhti-Kopi): یک سربند یا کلاهک از جنس مخمل که با گلدوزی، مروارید و سنگ‌های زینتی تزئین می‌شد و به عنوان پایه اصلی عمل می‌کرد.
  • لَچَکی (Lechaki): یک روسری یا تور سفید و مثلثی شکل از جنس پارچه نازک که به چیختی-کوپی متصل می‌شد، صورت را قاب می‌گرفت و تا روی شانه‌ها پایین می‌آمد. لچکی‌ها گاهی با سکه‌های قدیمی، مروارید و پولک تزئین می‌شدند که می‌توانست نشان‌دهنده ثروت خانواده باشد.
  • مَندیلی (Mandili): بر روی این دو، یک روسری تیره‌رنگ دیگر به نام «مندیلی» بسته می‌شد که شیوه بستن آن می‌توانست نشانگر منطقه یا وضعیت اجتماعی زن باشد.
• جواهرات: استفاده از جواهرات و زیورآلات زینتی، بخشی جدایی‌ناپذیر از پوشش سنتی زنان گرجی بوده است.

تنوع لباس زنان در مناطق کوهستانی

در مناطق کوهستانی گرجستان، لباس زنان بازتابی از شرایط اقلیمی سخت و سبک زندگی آن‌هاست و عمدتاً برای محافظت در برابر سرما طراحی شده است.

• ویژگی‌های کلی: ماده اصلی مورد استفاده در این مناطق، پشم گوسفند بود که به دلیل دوام و گرمابخشی، گزینه‌ای ایده‌آل محسوب می‌شد. زنان از کودکی هنر پشم‌ریسی و رنگرزی را می‌آموختند. البته خانواده‌های ثروتمندتر از پارچه‌های ابریشمی و مخملی نیز استفاده می‌کردند.
• خوسورتی (Khevsureti): لباس زنانه در این منطقه با نام «سادیاتسو» (Sadiatso) شناخته می‌شود. این لباس یک پیراهن پشمی گرم تا زانو است که در کمر تنگ می‌شود و با مهره‌های ریز، سکه و گلدوزی‌های پیچیده و رنگارنگ با طرح‌های هندسی تزئین می‌شود. زنان خوسورتی از روسری‌های تزئین شده با طرح صلیب و گردنبندهایی از سکه‌های نقره که به صورت ضربدری بسته می‌شوند، استفاده می‌کنند.
• معانی نمادین گلدوزی‌های خوسورتی: گلدوزی در این منطقه که «نَچرِلا» (Nachrela) نام دارد، فراتر از تزئین، یک طلسم محافظ محسوب می‌شود. این نقوش که با تکنیک دوخت صلیبی اجرا می‌شوند، ریشه در باورهای کیهانی و پیش از مسیحیت دارند که با نمادگرایی مسیحی آمیخته‌اند.
  • صلیب: پرتکرارترین نقش، نماد ایمان و محافظت در برابر نیروهای شیطانی و چشم‌زخم است و در عین حال نمادی باستانی از خورشید و چهار جهت اصلی به شمار می‌رود.
  • نقوش هندسی: اشکالی مانند لوزی، ستاره و مارپیچ، نمادهایی از کیهان، باروری و چرخه حیات هستند و سپری نمادین در برابر نیروهای شرور ایجاد می‌کنند.
• آجارا (Adjara): لباس سنتی زنان در این منطقه با رنگ‌های زنده و تزئینات باشکوه شناخته می‌شود. یکی از قدیمی‌ترین انواع آن «زوبون-فراگا» (Zubuni-Fraga) است؛ پیراهنی بلند و باشکوه با کمربندی خاص که نماد اصالت است. زنان آجاریایی از روسری‌های تزئینی زیبا نیز استفاده می‌کنند و پارچه‌های سبک و رنگارنگ، نشان از آب و هوای معتدل‌تر این منطقه دارد.
• توشی (Tusheti): زنان توشی به طور سنتی روسری مشکی بلندی می‌پوشیدند که تا زیر زانو می‌رسید. این پوشش می‌توانست با مفهوم وقار یا حتی عزاداری مرتبط باشد. لباس آن‌ها شامل یک پیراهن گشاد زیرین و یک روپوش بود که قسمت سینه آن با جواهرات تزئین می‌شد.
• راچا و لچخومی (Racha & Lechkhumi): پوشاک زنان در راچا به دلیل تنوع زیاد، مورد توجه سفرنامه‌نویسان خارجی قرار گرفته است. برخی منابع به لباس‌های کوتاه و شلوارهای زیبای زنان این ناحیه اشاره کرده‌اند. همچنین ذکر شده که زنان راچا نیز از چوخا و زیرپیراهنی به نام «آخالوخی» استفاده می‌کردند. اطلاعات دقیقی در مورد لباس زنان لچخومی در دسترس نیست، اما به دلیل نزدیکی جغرافیایی، شباهت‌هایی با لباس منطقه راچا متصور است.
• سوانتی (Svaneti): در این منطقه، لباس سنتی زنان عمدتاً از پشم تهیه می‌شد و شامل پیراهن، چوخا و شلوار بود. زنان سر خود را با گوشواره و جواهرات تزئین می‌کردند.
• حضور چوخا در پوشش زنان: اگرچه چوخا عمدتاً لباسی مردانه است، اما در برخی مناطق کوهستانی مانند سوانتی و راچا و در موقعیت‌های خاص، زنان نیز از نوعی از آن به نام «قبا» (Qaba) یا خود چوخا استفاده می‌کردند.

کفش‌های سنتی

کفش‌های سنتی گرجستان نیز بخشی از این فرهنگ غنی پوشاک را تشکیل می‌دهند. منطقه قفقاز پیشینه‌ای غنی در تولید پاپوش‌های چرمی دارد که کشف یک کفش چرمی 5500 ساله در غار «آرنی-1» ارمنستان، گواهی بر این قدمت است. انواع مختلفی از کفش‌ها در گرجستان وجود داشته است:

• پاچولا (Pachula): کفش‌های چرمی نرمی که در گرجستان استفاده می‌شد.
• کالامانی (Kalamani): کفش‌های چرمی متداولی که روستاییان در قرون گذشته می‌پوشیدند.
• تاتبی (Tatebi): کفش‌های بافته شده با کف چرمی که در منطقه خوسورتی برای حرکت در کوهستان استفاده می‌شد.
• موگوی (Mogvi): چکمه‌های چرمی بلند و لوکسی که توسط پادشاهان و اشراف استفاده می‌شد.

اهمیت تاریخی و جایگاه امروزی

اطلاعات ما درباره لباس‌های سنتی گرجستان مدیون تلاش‌های شخصیت‌های تاریخی مانند شاهزاده «وخوستی باتونیشویلی» در قرن هجدهم که مطالعه سیستماتیک این لباس‌ها را پایه‌گذاری کرد و یادداشت‌های ارزشمند سفرنامه‌نویسان خارجی مانند «ژان شاردن» در قرن هفدهم است.

پس از یک دوره کم‌رونق در دوران شوروی، پوشیدن چوخا همزمان با احیای فرهنگی گرجستان دوباره رواج یافت و به نمادی از مقاومت و هویت ملی تبدیل شد. امروزه، لباس‌های سنتی دیگر پوشش روزمره مردم نیستند، اما گرجی‌ها با افتخار آن‌ها را در مناسبت‌های خاص مانند عروسی‌ها، جشن‌های ملی، مراسم رسمی و حتی ترحیم بر تن می‌کنند.

در تاریخ 9 ژوئن 2020، «سنت پوشیدن چوخا» توسط آژانس ملی حفظ میراث فرهنگی گرجستان به عنوان بخشی از میراث فرهنگی ناملموس گرجستان به رسمیت شناخته شد. این ثبت، یک اقدام ملی برای حفاظت و ترویج این سنت مهم فرهنگی است و نباید با فهرست میراث جهانی یونسکو اشتباه گرفته شود. علاوه بر این، روز 18 مِی نیز به عنوان «روز ملی لباس» در گرجستان نام‌گذاری شده است.

طراحان مد معاصر گرجستان نیز با الهام از طرح‌های سنتی، به ویژه چوخا، لباس‌های مدرنی برای زنان و مردان طراحی کرده‌اند که به زنده نگه داشتن این سنت و معرفی آن به نسل جدید کمک می‌کند.

خلاصه

لباس محلی گرجستان، به ویژه چوخا برای مردان و کارتولی برای زنان، نمادی برجسته از هویت فرهنگی، تاریخی و اجتماعی این کشور است. این لباس‌ها در گذشته نشانگر طبقه اجتماعی، سن و وضعیت تأهل فرد بوده‌اند. چوخا، یک کت پشمی با ریشه‌ای فارسی در نام خود ، دارای اجزای نمادینی چون گازیر (جای فشنگ) به عنوان نماد جنگاوری ، خانجالی (خنجر) به عنوان نماد شرف و پاپاخی (کلاه پشمی) به عنوان نماد منزلت است. این لباس تنوع منطقه‌ای چشمگیری دارد؛ از چوخای بلند کارتلی-کاختی که مدل سیاه آن توسط نخبگان جامعه موسوم به چوخائوسانی پوشیده می‌شد و نماد قدرت و منزلت بود ، تا چوخای کوتاه و بسیار تزئینی خوسورتی (تالاواری) با گلدوزی‌های محافظ و چوخای بسیار کوتاه آجاری (چاکورا).

لباس زنان نیز از تنوع بالایی برخوردار است؛ از لباس مجلل شهری «کارتولی» با سرپوش پیچیده و سه‌لایه شامل چیختی-کوپی، لچکی و مندیلی که نشانگر وضعیت تأهل بود ، گرفته تا پوشش‌های پشمی در مناطق کوهستانی. لباس زنان خوسورتی به نام «سادیاتسو» با گلدوزی‌های نمادین خود شناخته می‌شود و لباس زنان آجارا با رنگ‌های شاد متمایز است. اگرچه امروزه استفاده از این لباس‌ها به مراسم و مناسبت‌های خاص محدود شده ، اما «سنت پوشیدن چوخا» در سال 2020 به عنوان میراث فرهنگی ناملموس گرجستان به ثبت ملی رسید که نشان‌دهنده جایگاه رفیع آن در فرهنگ معاصر این کشور است. این میراث غنی همچنان الهام‌بخش طراحان مد امروزی است و به عنوان یک نماد ملی زنده باقی مانده است.